Schoolschaaksite.nl: alles voor het schaken op de basisscholen | Onze site bevat alle informatie ter bevordering van het schaken op de basisscholen. Wij besteden veel aandacht aan nieuws, achtergronden, schooltoernooien etc. Iedereen mag zelf informatie, artikelen, foto´s of video´s plaatsen op onze site.

Engelse Schaakspellen

Auteur: Mathieu en Ine Kloprogge   Print


Voor het overzicht van alle artikelen klik hier

ENGELSE SCHAAKSPELLEN

In het begin van de 19de eeuw wordt Londen de belangrijkste stad ter wereld waar schaak wordt gespeeld.
In heel Engeland wordt schaken een heel populair spel en overal in Engeland ontstaan schaakclubs.
De vraag naar schaakspellen is groot en diverse fabrikanten gaan schaakspellen maken. Wij gaan nu verschillende schaaktypen bespreken.

Afbeelding XI1: Schaakstukken uit een Sint George spel. Hoogte koning 8,2 cm.

Het Sint George spel (afbeelding XI1).
Het Sint George speltype is een van de oudere Engelse schaakspellen. De figuren, behalve het paard, zijn gedraaid uit een blok hout. De figuren van beide partijen hebben dezelfde vorm. De koning heeft een hoogte van 8,2 cm. De pion meet 3 cm.
De hoofden van de paarden zijn niet bijzonder mooi gesneden.
De toren is een dubbeltoren, een toren geplaatst op een andere toren.
Dit schaakspel heeft zijn naam Sint George gekregen omdat met dit spel gespeeld werd in de Sint George Chess Club aan Hanover Square in Londen.

Afbeelding XI2: Schaakfiguren van een Barleycorn spel. De gerstekorrels zijn uitgestoken op de buiken van de koning en de koningin.
Het Barleycorn schaakspel (afbeelding XI2).
Ook dit speltype behoort tot de oudere Engelse schaakspellen.
Barleycorn is het Engelse woord voor gerst- en graankorrels. Bij sommige spellen van dit type zijn dan ook op de buiken van de koning en de koningin deze gerstekorrels uitgestoken (afbeelding XI3).
Afbeelding XI3: Detailopname van de koning. Op de buik zijn de gerstekorrels uitgestoken.

De koning draagt een kroon. Op die kroon is nog een bolletje geplaatst. De koning heeft een hoogte van 9 cm.
De koningin draagt een forse bol.
De schaakstukken van de koning en de koningin kun je uit elkaar schroeven. Die figuren zijn opgebouwd uit een voetje met een kolom, de buik en de spits (zie afbeelding XI4).
Afbeelding XI4: De verschillende delen van de koning van een Barleycorn spel.

De loper is gedraaid uit een stuk. De punten van de mijter van de loper zijn afgezaagd.
Bij het paard wapperen de manen in de wind.
Op de toren is nog een staafje met bol geplaatst. Ook dat kun je losdraaien.
De pion is mooi gedraaid en heeft een hoogte van 3,4 cm.
Het Barleycorn spel werd gemaakt tot aan het einde van de 19de eeuw. De spellen werden gemaakt van been of ivoor. Waar de spellen in Engeland werden gemaakt is niet bekend.


Het George Washington spel.
George Washington (1732-1799) was opperbevelhebber tijdens de Amerikaanse onafhankelijkheidsoorlog in de strijd tegen de Engelsen en de Fransen in Amerika. George Washington werd de eerste president van de Verenigde Staten (1789-1797).

George Washington woonde op het landgoed Mount Vermon (Virginia) en was een verwoed schaker. Hij speelde schaak met een spel dat veel lijkt op het spel in afbeelding XI5. Daardoor heeft dit speltype de naam George Washington gekregen. De schaakstukken van dit spel zijn gedraaid uit één stuk been of ivoor. Beide partijen hebben dezelfde vorm. De koning heeft een hoogte van 9 cm; de pion heeft een hoogte van 3,8 cm.

Van de volgende Engelse schaakspellen weten we veel meer. We weten waar ze gemaakt werden en wie de maker is.
Afbeelding XI5: Schaakfiguren uit een George Washington spel.

Het Calvert spel
John Calvert woonde in Londen op nummer 189 in Fleet Street. Hij maakte schaakspellen van 1790 tot in 1825 toen hij overleed. Zijn fabriekje werd na zijn dood voortgezet door zijn weduwe.
Afbeelding XI6: Schaakfiguren van een spel van Calvert. De hoogte van de koning is 8,5 cm.

Calvert was een van de eerste makers die zijn schaakspellen soms signeerde.
Hij maakte hele elegante en mooi vormgegeven schaakstukken (afbeelding XI6).
Op de centrale as van de koning en de koningin zijn galerijen geplaatst in de vorm van bloemen. De koning draagt twee bloemen; de koningin draagt één bloem. De bloemen kun je losdraaien van de as. In afbeelding XI7 kun je zien uit welke onderdelen de koning is opgebouwd. Een brede stabiele voet, de centrale as en de beide bloemen.
Calvert besteedde ook veel aandacht aan het hoofd van het paard. Dat is heel mooi gesneden (afbeelding XI8).
De loper heeft een duidelijke mijter. Op de beide punten van de mijter zijn bolletjes geplaatst. De toren is een dubbel toren met kantelen. De pionnen hebben een hoogte van 4 cm en zijn met zorg gedraaid.
Spellen van Calvert zijn gedraaid van ivoor en naturel (= ivoorkleurig) en rood gekleurd.
Afbeelding XI7: De afbeelding laat zien uit welke delen de koning is opgebouwd.
Afbeelding XI8: Detailopname van het hoofd van het paard in een Calvert spel.

Het Lund spel
De gebroeders William en Thomas Lund hadden ook hun fabriek in Londen en woonden op nummer 24 in Fleet Street. Zij produceerden schaakspellen van 1835 tot 1870. Beide broers schreven hun naam onder hun schaakspellen.
De spellen van Lund zijn totaal anders dan de eerdere spellen. De koning en de koningin kunnen niet uit elkaar geschroefd worden en bestaan uit één blok ivoor. De figuren van beide partijen zijn gelijk. De ene partij is naturel (= ivoorkleurig), de tegenpartij is rood gekleurd (afbeelding XI9).
Afbeelding XI9: Schaakfiguren uit een spel van de gebroeders William en Thomas Lund. De koning draagt een Maltezer kruis. De koningin draagt een veer.

De koning heeft een hoogte van 8,3 cm en draagt als kroon een Maltezer kruis met bolletje. De koningin heeft als kroon een bol waarop een veer is geplaatst. De loper draagt een mijter. Op de punten van de mijter zijn twee bolletjes geplaatst. De hoofden van de paarden zijn mooi gesneden. De torens zijn dubbel torens met kantelen. De pionnen zijn klein (3,2 cm) en hebben ronde bollen. Op deze bollen zijn groeven uitgeslepen.

Engeland kende nog twee beroemde schaakspelmakers, te weten:
George Merrifield en Charles Hastilow.
Beide heren hebben slechts weinig spellen gemaakt. De spellen van beide zijn dus zeer zeldzaam en heel kostbaar. Daarom hebben we ze weggelaten, want de kans dat je er een vindt is heel klein.

En dan komt omstreeks 1850 het Staunton spel en al de eerdere beschreven Engelse spellen verdwijnen en gaan ten onder. De ene na de andere fabriek moet sluiten en het Staunton spel wint de partij. Iedereen koopt alleen nog een Staunton spel. Misschien toch jammer.

Afbeelding XI10: Kaart van Engeland met de Hybriden en het eiland Lewis.

De beroemde Lewis schaakfiguren
In 1831 worden door een veehouder op het Britse eiland Lewis acht en zeventig schaakstukken gevonden. Het eiland Lewis is een van de eilanden van de Hybriden ten westen van Schotland (zie afbeelding XI10). Deze acht en zeventig schaakfiguren komen uit vier verschillende schaakspellen.
De schaakstukken zijn gemaakt van walrusbeen en zijn van Scandinavische oorsprong en dateren rond het jaar 1200.
De schaakfiguren zijn door de Vikingen in Lewis achtergelaten.
Van de acht en zeventig schaakfiguren kun je er zeven en zestig bekijken in het British Museum in Londen. De andere elf staan in het National Museum in Edenburgh.

In afbeelding XI11 zijn Lewis schaakfiguren te zien. Dit zijn nagemaakte figuren, kopieën, van de Lewis figuren in het British Museum.
De koning met kroon zit op een troon en houdt een zwaard vast. De koningin (= Fersan) draagt ook een kroon en beroert met haar rechterhand haar gezicht. Met de linkerhand houdt zij een hoorn vast. De loper is een bisschop met een mijter en kromstaf. Het paard is een zwaarbewapende ruiter te paard. De toren is geen gewone toren maar een met helm, schild en zwaard bewapende krijger. De Vikingen noemden deze gevreesde vechtersbazen ‘Berserkers’. De pion is een kleine steen met versieringen.
Afbeelding XI11: Zes Lewis schaakfiguren. Dit zijn kopieën van de echte stukken die in het British Museum in Londen staan. Van links naar rechts: de toren is een ‘Berserker’, de koningin (=Fersan), de koning, een bisschop als loper, het paard en een pion.

Niets uit deze publicatie mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Antiques Chessmen B.V. E.   

Commentaren