Schoolschaaksite.nl: alles voor het schaken op de basisscholen | Onze site bevat alle informatie ter bevordering van het schaken op de basisscholen. Wij besteden veel aandacht aan nieuws, achtergronden, schooltoernooien etc. Iedereen mag zelf informatie, artikelen, foto´s of video´s plaatsen op onze site.

Duitse Schaakspellen

Auteur: Mathieu en Ine Kloprogge   Print


Voor het overzicht van alle artikelen klik hier

DUITSE SCHAAKSPELLEN

In de kleine Duitse stad Hanau bij Frankfurt ontstaat de techniek van het ijzer gieten. Is ijzer gieten dan zo moeilijk? Ja, want je moet het ijzer eerst vloeibaar maken en dat is niet eenvou-dig. Je moet een heel heet vuur hebben want ijzer smelt pas bij 1535 graden Celsius. Met een normale gasvlam lukt dat niet. Je moet een kolenvuur hebben en hier heel veel lucht (zuurstof) in blazen. Dan als de temperatuur hoog genoeg is wordt het ijzer vloeibaar en kun je gieten. Tabel I geeft enkele smeltpunten van metalen.

Tabel I: Smeltpunten van verschillende metalen in graden Celsius.
Lood 327
Zink 420
Aluminium 660
Zilver 962
Goud 1064
Koper 1083
IJzer 1535

Om een gietijzeren schaakstuk te maken moet je eerst van alle beeldjes een model van bijen-was maken. Het beeldje van bijenwas plaats je in een stalen kistje en de ruimte die overblijft vul je op met zand en klei. Als je nu het kistje verwarmt verdampt de bijenwas. In de zand en klei blijft nu een holletje over met de vorm van het schaakstukje. Hierin giet je nu het vloeibare ijzer. Een moeilijke techniek. Gietijzer is bovendien niet sterk en breekt heel makkelijk.
Ernst Zimmermann was een meester in het gieten van schaakspellen. In totaal heeft hij zeven verschillende schaakspellen gemaakt. Hier volgt er een.
Het schaakspel draagt de naam ’Der Dreißigjährige Krieg’. Vertaalt uit het Duits betekent dat de ’Dertigjarige oorlog’ (afbeelding XII.1). Dit is een oorlog tussen Duitsland en Zweden (1618-1648).
De gietijzeren schaakstukken zijn geverfd. De ene partij goudkleurig, de tegenpartij zwart geverfd.


Afbeelding XII.1: Figuren uit het schaakspel de ’Dertigjarige oorlog’ van E.G. Zimmermann. Het spel is gemaakt in 1850.

De koning van de goudgekleurde partij is Ferdinand II (1578-1637) koning van het Heilige Roomse Rijk (Duitsland).
De koning van de zwarte partij is Gustaaf II Adolf de koning van Zweden (1594-1632). Zoals je in de afbeelding kunt zien zijn de schaakstukken van de koning, de koningin, de lopers en de pionnen anders uitgebeeld. De paarden en de torens van beide partijen zijn hetzelfde.
Onder de voetjes van de beide koningen heeft de maker van dit spel zijn naam geschreven en wel ’E.G.Zimmermann’ en de plaatst ’Hanau’.

Het Toyspel
In het Ertsgebergte in Duitsland werd heel veel speelgoed gemaakt voor kinderen. Het Ertsgebergte ligt in het oosten van Duitsland tegen de grens met Tsjecho-Slowakije. Voor oudere kinderen werden schaakspellen gemaakt. In afbeelding XII.2 zie je schaakstukken uit een dergelijk spel. De figuren zijn eenvoudig gedraaid en gemaakt van hout. Bijzonder is dat op de figuren van de koning, de koningin en de loper gezichtjes zijn getekend. Deze spellen hebben de Engelse naam ’Toy’spel gekregen. ’Toy’ betekent speelgoed.




Afbeelding XII.2: Figuren uit een Toyspel uit het Ertsgebergte in Duitsland, gemaakt omstreeks 1870. Van links naar rechts: de toren, een pion, de loper, het paard, de koning en de koningin.

Een porseleinen spel
In Duitsland lukte het de Duitse alchimist J.F. Böttcher in 1709 voor het eerst in Duitsland en in Europa porselein te maken.
De Chinezen wisten al vele jaren hoe je porselein maakt. Maar geen enkele Chinees mocht aan een Europeaan vertellen hoe dat moest. Dat is dan ook nooit gebeurd.

Het geheim van porselein maken lekte in Duitsland snel uit en in een razend tempo verschenen in heel Duitsland porseleinfabrieken. De meest beroemde porseleinfabriek is die van Meissen, opgericht in 1710. Deze fabriek bestaat nog steeds en maakt serviesgoed, beeldjes en vazen.
Al snel werd porselein ook gebruikt om schaakspellen te maken. Maar porselein is natuurlijk kwetsbaar en als een schaakstuk valt, is het waarschijnlijk gebroken. Repareren van porselein is heel moeilijk.

Afbeelding XII.3: porseleinen schaakfiguren gemaakt met de mallen uit 1747. De koning is Hertog Karel I von Braunschweig


Hele oude porseleinen schaakspellen zijn dan ook zeldzaam en heel kostbaar.
Afbeelding XII.3 toont een porseleinen spel uit de Herzoglich – Braunschweigische Porzellan Manufaktur Fürstenberg. De fabriek ligt in Fürstenberg en is opgericht door de Hertog van Braunschweig in 1747.
Dit spel is gemaakt in 1947 ter gelegenheid van het tweehonderdjarig bestaan van de fabriek met de originele mallen uit 1747. Heel bijzonder is dat we nog precies weten wie de koning, de koningin en de loper is. De koning is Hertog Karel I von Braunschweig. De koningin heet Philippina Charlotte van Pruisen. De loper is Oberjagermeister Johann Georg von Langen (= de baas van de jachtopzichters).

De paarden zijn heel mooi vormgegeven.
De torens zijn geschutstorens met een kegelvormig dak.
De pionnen zijn boerenjongens die een dorsvlegel dragen.
De koning heeft een hoogte van 9 cm. De pion is 6 cm hoog.
De figuren van beide partijen hebben dezelfde vorm.
De figuren van de ene partij zijn wit; de figuren van de andere partij zijn licht zeegroen gekleurd.

Niets uit deze publicatie mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Antiques Chessmen B.V. E.  

Commentaren