Schoolschaaksite.nl: alles voor het schaken op de basisscholen | Onze site bevat alle informatie ter bevordering van het schaken op de basisscholen. Wij besteden veel aandacht aan nieuws, achtergronden, schooltoernooien etc. Iedereen mag zelf informatie, artikelen, foto´s of video´s plaatsen op onze site.

De 'TURK' een schaakautomaat

Auteur: Mathieu en Ine Kloprogge   Print


Voor het overzicht van alle artikelen klik hier

DE ’TURK’ een schaakautomaat


Stel je voor we leven in het jaar 1749 en we zijn aan het hof van Maria Theresia in Wenen. Maria Theresia is keizerin van de landen Oostenrijk en Hongarije en een heel machtige vrouw.

Maria Theresia heeft een feest georganiseerd op haar kasteel en alle belangrijke koningen en edelen van Europa op haar feest uitgenodigd.
De beroemde Franse geleerde Pelletier uit Parijs is uitgenodigd om Maria Theresia en haar gasten de nieuwste natuurkundige en chemische uitvindingen te presenteren.
De geleerde Wolfgang von Kempelen, een hoge ambtenaar en adviseur van Maria Theresia is uitgenodigd om de uitvindingen aan Maria Theresia en aan de gasten uit te leggen.
Als Pelletier met zijn show klaar is, vraagt Maria Theresia aan von Kempelen wat hij van de show vindt. Von Kempelen roept dan op luide toon, zodat alle gasten het kunnen horen, dat hij het een waardeloze voorstelling vond.
Dat is natuurlijk niet netjes en dat kan natuurlijk niet. Maria Theresia is in verlegenheid gebracht. Wolfgang von Kempelen zegt dan dat hij een machine zal bouwen die de wereld versteld zal doen staan. Hij krijgt van Maria Theresia één jaar de tijd om zijn uitspraak van een nieuwe machine waar te maken.

We zijn een jaar verder (1750) en we zijn weer op het kasteel van Maria Theresia. Ook alle gasten van het vorige feest zijn aanwezig.
Op een teken van Maria Theresia duwt von Kempelen een heel groot bureau het toneel op. Achter het bureau zit een pop met Turkse kleren aan. De ‘Turk’ een pop, draagt een tulband en een kaftan van hermelijn. Alles wat Turks was, was in die tijd modern. De linkerhand steunt op het tafelblad. Met de rechterhand houdt de ‘Turk’ een lange pijp vast.
Von Kempelen maakt alle deurtjes aan de voorkant van het bureau open, pakt een kaars en laat alle gasten in het bureau kijken. En wat zien de gasten: een berg wielen, tandwielen, staven en kettingen (afbeelding IX1).

Afbeelding IX1: Een van de eerste afbeeldingen die van de schaakautomaat ‘De Turk’ is gemaakt. Deze kopergravure is van Carl Gottlieb von Windisch en toont de automaat met geopende deuren (1783 – HNF. Stein).(Uit: Wikipedia Tuerkischer Schachspieler)

Von Kempelen maakt alle kastjes en laden dicht en laat de gasten het bureau van de achterzijde zien. Hij opent de deurtjes aan de achterzijde en belicht met een kaars de binnenzijde van de kastjes. Alweer zijn wielen en veel draden te zien.
Von Kempelen draait het bureau weer om en plaatst op het schaakbord de stukken. Een van de gasten mag tegen de ‘Turk’ schaak spelen. Opzij van de tafel zit een groot wiel. Von Kempelen gaat aan het wiel draaien en in het bureau begint alles te draaien en te ratelen net als bij de wandklok van je opa.
De gasten schrikken zich een hoedje en velen slaan een kruis van schrik.
En dan ….. de ‘Turk’ beweegt zijn hoofd van links naar rechts als een veldheer die over zijn soldaten kijkt. En dan tilt de ‘Turk’ zijn linkerhand op en zijn vingers pakken een schaakstuk. De ‘Turk’ doet zijn eerste schaakzet. De ‘Turk’, een machine, wint de schaakpartij van de gast. De aanwezige gasten zijn overdonderd en verbijsterd. Hoe kan een machine beter denken als een mens? En hoe kan een machine reageren op een schaakzet van een mens?
Bedenk wel, dit alles gebeurt in 1750. Er zijn geen computers, er was nog geen elektrisch licht. De werking van een magneet is net ontdekt.
De ‘Turk’ werd een enorm succes en reisde met von Kempelen door heel Europa. Parijs, Berlijn en jawel ook naar Amsterdam en Utrecht (1821 en 1822).

Niemand begreep hoe de ‘Turk’ werkte. Tientallen boeken zijn door geleerden volgeschreven over de vraag hoe de ‘Turk’ functioneerde. Werkte hij met magnetisme? Werd hij via draden door von Kempelen bestuurd? Zat ergens in het bureau een kind of man verborgen? Niemand kon de oplossing vinden.
Von Kempelen heeft zijn machine altijd goed bewaakt. Alleen von Kempelen mocht bij de ‘Turk’ komen. Als de ‘Turk’ naar een andere plaats ging pakte von Kempelen de ‘Turk’ zelf in. En op de plaats van aankomst pakte hij hem ook weer zelf uit.
Van de ‘Turk’ hebben we geen foto’s. De fotografie was nog niet uitgevonden. Er zijn alleen kopergravures en tekeningen van de ‘Turk’. Deze zijn gemaakt door mensen die de ‘Turk’ hebben zien schaak spelen.

Na de dood van von Kempelen verkocht zijn zoon de ‘Turk’ aan de kermisexploitant Johann Mälzer. Die trok met de ‘Turk’ langs alle kermissen en tenslotte trad de ‘Turk’ op in Amerika. Ook dat werd een groot succes.
De ‘Turk’ eindigde in Philadelphia waar hij in 1854 bij een brand verloren is gegaan.
Wat was dan het geheim van de ‘Turk’? De oplossing is: er zat wel een mens in de machine. Diep verborgen in het bureau. De kastjes in het bureau waren zo slim gemaakt dat de speler in het bureau zich kon verplaatsen voordat de deurtjes werden opengemaakt. Heel, heel slim.
Tijdens het spel had de speler in het bureau een schaakbord voor zich. Als een schaakstuk op het bord op het bureau werd opgetild viel inderdaad een magneetje naar beneden. Zo kon de speler in het bureau zien welk stuk werd verplaatst. Met een aantal hendels in het bureau bestuurde de speler in het bureau de hand en arm van de ‘Turk’. Fantastisch gemaakt (afbeelding IX2).

Afbeelding IX2: Een illustratie uit het boek ‘Über den Schachspieler der Herrn von Kempelen und dessen Nachbildung’van Freiherr Joseph Friedrich zu Racknitz uit 1789. Racknitz was zeer kort bij de oplossing.(Uit: Wikipedia Tuerkischer Schachspieler)

De speler in het bureau moest kijken met kaarslicht. Dan krijg je warme lucht en warme lucht trilt. De warme lucht stroomde uit de ‘Turk’ via zijn tulband. Om dat te verbergen plaatste von Kempelen altijd op een tafel achter de ‘Turk’ een stel brandende kaarsen zodat de toeschouwers de luchttrillingen niet konden zien.
Dat hele gedoe met die draaiende en knarsende tandwielen in het bureau waren afleidingsgeluiden.
In totaal hebben tweeënveertig schaakspelers in de ‘Turk’ gezeten. Meestal waren dat de beste schaakspelers uit Europa en Amerika.
En wat wel heel bijzonder is, is dat niemand van deze spelers ooit het geheim van de ‘Turk’ heeft verklapt.

In Paderborn in Duitsland is het grootste computermuseum ter wereld gevestigd. De naam is Heinz Nixdorf MuseumsForum. Hier worden de allereerste computers tentoongesteld.
Enkele jaren geleden hebben de ingenieurs van het Heinz Nixdorf MuseumsForum, onder leiding van Dr. Stefan Stein en Bernhard Fromme, aan de hand van oude boeken en gravures een nieuwe ‘Turk’ gebouwd die kan schaakspelen met een mens in het bureau. En hij schaakt fantastisch (afbeelding IX3).

Afbeelding IX3: De Turk zoals hij thans te zien is in het Heinz Nixdorf MuseumsForum. De Turk werd gereconstrueerd door medewerkers van het Heinz Nixdorf MuseumsForum.
(Foto ter beschikking gesteld door het Heinz Nixdorf MuseumsForum; foto Jan Braun/HNF).

Noot TK:
De Turk, een schaakautomaat blijft de mensen boeien. Toevallig verscheen er deze maand ook een groot artikel in het BBC Newsmagazine met de kop : Chess and 18th century artificial intelligence. In dit artikel speelt De Turk een voorname rol. Klik hier voor het Engelse artikel met een link naar een leuke video over De Turk.

Niets uit deze publicatie mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Antiques Chessmen B.V. E.  

Commentaren